Potrącenie wierzytelności jest jednym z podstawowych sposobów rozliczania wzajemnych należności. W zwykłych warunkach gospodarczych pozwala uniknąć dokonywania dwóch odrębnych płatności. Po otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego potrącenie nie zawsze jest dopuszczalne. W praktyce w restrukturyzacji,  gdyby je w określonych sytuacjach dopuścić  mogłoby prowadzić do pełnego lub częściowego zaspokojenia danego wierzyciela, podczas gdy pozostali wierzyciele mogą otrzymać zapłatę dopiero na warunkach określonych w układzie.

Szczególne znaczenie ma to w przypadku podmiotów leczniczych finansowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Zdarza się, że już po otwarciu restrukturyzacji NFZ kończy kontrolę dotyczącą wcześniejszych (przed dniem otwarcia postępowania) okresów rozliczeniowych, nalicza karę umowną, a następnie potrąca ją z bieżącej należności świadczeniodawcy czyli restrukturyzowanego dłużnika. W takim przypadku o dopuszczalności potrącenia nie decyduje jednak data zakończenia kontroli, wystawienia noty ani złożenia oświadczenia o potrąceniu. Kluczowe jest ustalenie, kiedy powstały obie wzajemne wierzytelności.

Jeżeli wierzytelność NFZ z tytułu kary umownej powstała przed otwarciem postępowania, natomiast wierzytelność podmiotu leczniczego wobec NFZ powstała już po jego otwarciu, potrącenie jest co do zasady niedopuszczalne.

Na czym polega potrącenie wierzytelności w ogóle?

Podstawową regulację potrącenia zawierają art. 498–505 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 498 § 1 k.c. potrącenie jest możliwe, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie wierzycielami i dłużnikami, przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze albo rzeczy tej samej jakości oznaczone co do gatunku, a wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub innym organem państwowym.

Do dokonania potrącenia nie wystarcza samo istnienie wzajemnych wierzytelności. Konieczne jest jeszcze złożenie drugiej stronie oświadczenia o potrąceniu. Skutkiem prawidłowo dokonanego potrącenia jest wzajemne umorzenie wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej.

W postępowaniu restrukturyzacyjnym warunki wynikające z Kodeksu cywilnego nadal muszą być spełnione. Nie są jednak wystarczające. Dopuszczalność potrącenia należy dodatkowo ocenić na kanwie przepisów Prawa restrukturyzacyjnego, które w tym zakresie stanowią regulację szczególną w stosunku do ogólnych zasad potrącania wierzytelności.

Dlaczego potrącenie podlega ograniczeniu po otwarciu restrukturyzacji?

Co do zasady z ekonomicznego punktu widzenia potrącenie prowadzi do zaspokojenia wierzyciela – pełnego lub częściowego. W restrukturyzacji Wierzyciel nie otrzymałby więc należności przewidzianej w propozycjach układowych ani nie czekałby na np. na raty układowe. Zaspokajałby się z wierzytelności, którą sam powinien zapłacić dłużnikowi.

Takie rozwiązanie stawiałoby go to w korzystniejszej sytuacji niż innych wierzycieli objętych układem. W takim wypadku wierzyciel taki miałby uprzywilejowaną pozycję – zaspokojenie następowałoby przed innymi wierzycielami, a przez to w kontrze do zasady równego traktowania wszystkich wierzycieli objętych układem.

Prawo restrukturyzacyjne posługuje się w tym zakresie dwoma uzupełniającymi się mechanizmami. Po pierwsze, art. 252 ust. 1 zakazuje dłużnikowi albo zarządcy spełniania świadczeń wynikających z wierzytelności objętych z mocy prawa układem. Po drugie, art. 253 Prawa restrukturyzacyjnego ogranicza możliwość zaspokojenia takich wierzytelności przez potrącenie.

Zakazy te mają charakter bezwzględnie obowiązujący. Nie mogą zostać wyłączone ani przez umowę stron, ani przez postanowienie umowne przewidujące automatyczną kompensatę. Ich celem jest ochrona wspólnego interesu wierzycieli i niedopuszczenie do sytuacji, w której jeden z nich – tylko dlatego, że pozostaje jednocześnie dłużnikiem podmiotu restrukturyzowanego – uzyska zaspokojenie poza układem.

W jakich postępowaniach stosuje się art. 253 Prawa restrukturyzacyjnego?

Artykuł 253 Prawa restrukturyzacyjnego został zamieszczony w przepisach dotyczących przyspieszonego postępowania układowego i w tym postępowaniu znajduje zastosowanie bezpośrednio. W postępowaniu układowym stosuje się go odpowiednio na podstawie art. 273 Prawa restrukturyzacyjnego. Z kolei w postępowaniu sanacyjnym podstawę stosowania art. 253 stanowi art. 297 tej ustawy.

Odmiennie przedstawia się sytuacja w postępowaniu o zatwierdzenie układu. Obowiązujący art. 226e Prawa restrukturyzacyjnego, regulujący skutki obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego, odsyła jedynie do art. 256 i art. 312, a nie do art. 253 Prawa restrukturyzacyjnego. Oznacza to więc, że gdy idzie o postępowanie o zatwierdzenie układu – ograniczenia w zakresie potrącania wierzytelności nie obowiązują i to bez względu na fakt prowadzenia postępowania z obwieszczeniem o ustaleniu dnia układowego lub bez.

Kiedy art. 253 Prawa restrukturyzacyjnego zakazuje potrącenia?

Z punktu widzenia analizowanego problemu najważniejszy jest art. 253 ust. 1 pkt 1 Prawa restrukturyzacyjnego. Zgodnie z tym przepisem potrącenie jest niedopuszczalne, jeżeli wierzyciel stał się dłużnikiem dłużnika po dniu otwarcia postępowania.

Chodzi zatem o sytuację, w której:

1. wierzyciel posiada wobec restrukturyzowanego dłużnika wierzytelność powstałą przed otwarciem postępowania i objętą układem,
2. po otwarciu postępowania po stronie dłużnika powstaje wierzytelność wobec tego wierzyciela,
3. wierzyciel próbuje potrącić swoją wierzytelność układową z nową, bieżącą wierzytelnością dłużnika.

Takie potrącenie nie jest dopuszczalne. Wierzytelność powstała przed otwarciem postępowania powinna zostać zaspokojona zgodnie z układem. Jednocześnie zobowiązanie wierzyciela powstałe po otwarciu postępowania powinno zostać wykonane na zasadach ogólnych, a więc co do zasady w pełnej wysokości.

Drugi zakaz, wynikający z art. 253 ust. 1 pkt 2, dotyczy sytuacji, w której podmiot będący już dłużnikiem dłużnika nabywa po otwarciu postępowania – w drodze przelewu albo indosu – wierzytelność powstałą przed otwarciem postępowania. Celem tej regulacji jest uniemożliwienie nabywania wierzytelności układowych wyłącznie po to, aby przedstawić je do potrącenia.

Moment powstania wierzytelności a data jej wymagalności

Jednym z najczęstszych błędów jest utożsamianie powstania wierzytelności z datą jej wymagalności albo z datą wystawienia faktury, noty księgowej lub wezwania do zapłaty. Są to odrębne zdarzenia prawne. Wierzytelność powstaje wskutek zdarzenia prawnego będącego źródłem zobowiązania. Może nim być zawarcie i wykonanie umowy, niewykonanie określonego obowiązku, wyrządzenie szkody, bezpodstawne wzbogacenie, wydanie decyzji albo inne zdarzenie, z którym ustawa lub umowa wiąże powstanie roszczenia.

Wymagalność oznacza natomiast moment, od którego wierzyciel może skutecznie żądać spełnienia świadczenia. Wierzytelność może więc już istnieć, mimo że termin jej zapłaty jeszcze nie nadszedł. Dlatego o zakwalifikowaniu wierzytelności jako powstałej przed otwarciem postępowania co do zasady nie rozstrzygają np. daty wystawienia faktury VAT, wystawienia noty obciążeniowej, złożenia oświadczenia o potrącenia, albo wreszcie przeprowadzenia kontroli czy wystąpienia pokontrolnego NFZ.

Zdarzenia te mogą skutkować skonkretyzowaniem kwoty albo powstaniem stanu wymagalności wierzytelności, ale nie muszą określać momentu jej powstania.

W przypadku umów wykonywanych przez dłuższy czas (np. umów pomiędzy NFZ a podmiotem leczniczym) każdą wierzytelność trzeba oceniać odrębnie. Przy zobowiązaniach okresowych decyduje powstanie poszczególnego zobowiązania, a nie tylko data zawarcia umowy ramowej. Przykładowo należność podmiotu leczniczego za świadczenia wykonane już po otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego (np. sanacji) może być wierzytelnością powstałą po otwarciu postępowania, mimo że sama umowa z NFZ została zawarta znacznie wcześniej.

Potrącenie przed i po otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego

Dla oceny dopuszczalności potrącenia trzeba wskazać na możliwie konfiguracje.

1. Obie wierzytelności powstały przed otwarciem postępowania. W takim więc wypadku potrącenie jest co do zasady dopuszczalne, jeżeli spełnione są przesłanki wynikające z Kodeksu cywilnego i nie występuje inne szczególne wyłączenie;
2. Obie wierzytelności powstały po otwarciu postępowania. Tutaj również, co do zasady również mogą zostać potrącone, ponieważ żadna z nich nie jest wierzytelnością objętą układem ze względu na datę powstania;
3. Wierzytelność wierzyciela powstała przed otwarciem postępowania, a wierzytelność dłużnika wobec tego wierzyciela – po jego otwarciu. Jest to podstawowy przypadek objęty zakazem z art. 253 ust. 1 pkt 1. Wierzyciel nie może wykorzystać bieżącej wierzytelności dłużnika do uzyskania zaspokojenia swojej wierzytelności układowej.
4. Dłużnik restrukturyzowanego podmiotu, nabył wierzytelność w stosunku do dłużnika już po otwarciu postępowania. Jeżeli nabycie nastąpiło w drodze przelewu albo indosu, w grę będzie wchodził zakaz z art. 253 ust. 1 pkt 2 Prawa restrukturyzacyjnego.

W doktrynie przyjmuje się zatem, że potrącenie wierzytelności powstałych przed otwarciem postępowania z wierzytelnościami, które również istniały już w tym dniu, jest co do zasady dopuszczalne. Zakaz dotyczy przede wszystkim sytuacji, w której datę powstania wzajemnych wierzytelności przedziela dzień otwarcia postępowania.

Kara umowna w postępowaniu restrukturyzacyjnym – kiedy powstaje wierzytelność?

Zgodnie z art. 483 § 1 k.c. kara umowna może zostać zastrzeżona na wypadek niewykonania albo nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego. Stosownie do art. 484 § 1 k.c. należy się ona wierzycielowi w zastrzeżonej wysokości niezależnie od wysokości poniesionej szkody.  Można więc powiedzieć, że do powstania wierzytelności z tytułu kary umownej potrzebne są co najmniej dwa elementy:

1. wcześniejsze zastrzeżenie kary w umowie;
2. wystąpienie zdarzenia, na wypadek którego karę zastrzeżono, a więc określonego przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.

Samo zawarcie umowy zawierającej klauzulę kary umownej nie oznacza jeszcze, że wierzytelność o zapłatę kary już istnieje. Tworzy ono podstawę przyszłego roszczenia. Do jego powstania potrzebne jest jeszcze wystąpienie naruszenia objętego zastrzeżeniem.

Jeżeli zarówno zastrzeżenie kary, jak i zdarzenie uzasadniające jej naliczenie wystąpiły przed otwarciem postępowania restrukturyzacyjnego, nie ulega kwestii, że wierzytelność taką należy co do zasady traktować jako powstałą przed otwarciem postępowania. Podlega ona wówczas układowi na podstawie art. 150 ust. 1 pkt 1 Prawa restrukturyzacyjnego.  Wystawiane później noty obciążeniowe, przesłane wezwania do zapłaty nie mają tutaj żadnego znaczenia.  W piśmiennictwie wskazuje się, że roszczenie o karę umowną powstaje wraz z wystąpieniem zdarzenia, na wypadek którego karę zastrzeżono, natomiast wezwanie do zapłaty wpływa przede wszystkim na wymagalność roszczenia.

Kara zastrzeżona przed restrukturyzacją, ale naruszenie następujące później

Bardziej złożona jest sytuacja, w której umowę i klauzulę kary umownej zawarto przed otwarciem postępowania, lecz zdarzenie uruchamiające karę nastąpiło dopiero po jego otwarciu.

W nauce prawa restrukturyzacyjnego zaproponowano kwalifikowanie takiej wierzytelności jako wierzytelności zależnej od warunku, o której mowa w art. 150 ust. 1 pkt 3 Prawa restrukturyzacyjnego. W takim ujęciu źródło potencjalnego roszczenia istnieje przed otwarciem postępowania, lecz jego ostateczne powstanie zależy od późniejszego ziszczenia się określonego zdarzenia.  Innymi słowy wierzytelność taka również będzie wierzytelnością układową.

Każdorazowo należy więc ustalić jakie konkretnie zachowanie, zdarzenie spowodowało naliczenie kary umowne, kiedy ono wystąpiło, czy wszystkie przesłanki możliwego roszczenia o karę umowną powstały przed czy po otwarciem restrukturyzacji.

Czy NFZ może potrącić karę umowną z bieżącej należności podmiotu leczniczego?

Ogólne warunki umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej przewidują możliwość zastrzeżenia kar umownych na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania umowy z przyczyn leżących po stronie świadczeniodawcy.

Możliwość przewidzenia kar umownych w umowie zawartej pomiędzy NFZ a podmiotem leczniczym przewidziano w §29 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 8 września 2015 roku w sprawie ogólnych warunków umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej. Zasadniczo każda umowa z NFZ przewiduje zatem kary umowne.

Zgodnie z § 29 ust. 4 OWU NFZ określa  w wezwaniu wysokość kary i termin zapłaty. Po bezskutecznym upływie tego terminu Fundusz może, na podstawie § 29 ust. 5 lub 6, potrącić karę umowną wraz z odsetkami z należności przysługujących świadczeniodawcy. Uprawnienia tego nie można jednak odczytywać w oderwaniu od Prawa restrukturyzacyjnego. Wspomniane wyżej przepisy określają bowiem sposób postępowania NFZ w zwykłym toku wykonywania umowy. Nie oznacza to jednak, że przepisy prawa restrukturyzacyjnego będzie można tutaj pominąć. Tym samym, dopuszczalność potrącenia przez NFZ wymaga zatem sprawdzenia:

1. czy NFZ rzeczywiście posiada istniejącą, wymagalną i możliwą do dochodzenia wierzytelność z tytułu kary umownej,
2. czy przedstawienie tej wierzytelności do potrącenia jest dopuszczalne na podstawie art. 253 Prawa restrukturyzacyjnego.

Samo przyznanie Funduszowi kompetencji do potrącenia w OWU nie oznacza, że może on potrącić wierzytelność objętą układem z każdą bieżącą należnością podmiotu leczniczego.

Kontrola NFZ po otwarciu restrukturyzacji a kara za wcześniejsze nieprawidłowości

Rozważmy tutaj przypadek, w którym:

1. umowa o udzielanie świadczeń i postanowienia dotyczące kar obowiązywały przed otwarciem postępowania restrukturyzacyjnego;
2. zarzucane przez NFZ nieprawidłowości dotyczyły świadczeń udzielonych i rozliczonych przed otwarciem postępowania,
3. kontrola została zakończona, a wysokość kary określona została już po otwarciu postępowania,
4. następnie NFZ potrącił karę z należności podmiotu leczniczego za świadczenia wykonane po otwarciu sanacji.

W takim układzie wierzytelność NFZ ma swoje źródło w umowie oraz w zdarzeniach, które nastąpiły przed otwarciem postępowania. Późniejsze wystąpienie pokontrolne, nota obciążeniowa i wezwanie do zapłaty konkretyzują stanowisko Funduszu, ale nie przesuwają automatycznie daty powstania wierzytelności na czas po otwarciu restrukturyzacji.

Z kolei należność podmiotu leczniczego za świadczenia wykonane już po otwarciu postępowania jest nową, bieżącą wierzytelnością. W odniesieniu do tej należności NFZ stał się dłużnikiem podmiotu leczniczego po otwarciu postępowania. Oznacza to spełnienie przesłanek zakazu z art. 253 ust. 1 pkt 1 Prawa restrukturyzacyjnego. Potrącenie kary umownej z bieżącej należności świadczeniodawcy jest wówczas niedopuszczalne i nie prowadzi do umorzenia wzajemnych wierzytelności.

Oczywiście wierzytelność NFZ z tytułu kary „nie znika”, lecz powinna być dochodzona i zaspokajana na zasadach właściwych dla wierzytelności objętych układem, a bieżąca wierzytelność podmiotu leczniczego wobec NFZ pozostaje należna i powinna zostać zapłacona w pełnej wysokości.

Dopuszczenie odmiennego rozwiązania prowadziłoby do sytuacji, w której NFZ uzyskałby pełne zaspokojenie wierzytelności układowej tylko dlatego, że po otwarciu postępowania nadal finansuje świadczenia realizowane przez restrukturyzowany podmiot. Niestety – jak pokazuje doświadczenie – NFZ niejednokrotnie nie robi sobie nic z obowiązujących regulacji i niejako siłowo potrąca swoją wierzytelność (układową) z wierzytelności bieżącej podmiotu leczniczego. NFZ argumentuje, że wierzytelność z tytułu kary powstaje dopiero z chwilą jej „nałożenia”, ponieważ § 29 OWU posługuje się właśnie takim określeniem, a wysokość kary zależy od rodzaju i wagi stwierdzonych nieprawidłowości.

Argument ten nie może jednak prowadzić do automatycznego uznania każdej kary określonej po otwarciu postępowania za nowe zobowiązanie. Decydujące znaczenie powinno mieć ustalenie, jakie zdarzenia stanowią materialną podstawę roszczenia. Jeżeli zarówno stosunek umowny, jak i zidentyfikowane przypadki niewykonania lub nienależytego wykonania umowy przypadają na okres przed otwarciem restrukturyzacji, późniejsze postępowanie kontrolne pełni przede wszystkim funkcję dowodową i rozliczeniową.

Przyjęcie, że o dacie powstania wierzytelności zawsze decyduje dopiero chwila zakończenia kontroli lub wysłania wezwania, pozwalałoby przecież wierzycielowi wpływać w istocie na status własnej wierzytelności przez wybór momentu przeprowadzenia kontroli. W skrajnych przypadkach wystarczyłoby zakończyć kontrolę po otwarciu restrukturyzacji, aby wierzytelność dotycząca wieloletnich, wcześniejszych rozliczeń została potraktowana jako bieżąca i zaspokojona poza układem. Byłoby to trudne do pogodzenia z zasadą równego traktowania wierzycieli oraz celem art. 253 Prawa restrukturyzacyjnego.

Dowiedz się więcej » restrukturyzacja podmiotów leczniczych 

Miarkowanie kary umownej naliczonej przez NFZ

Dopuszczalność potrącenia jest zagadnieniem odrębnym od istnienia i wysokości wierzytelności z tytułu kary. Oczywiście nie możemy zapominać, że podmiot leczniczy może kwestionować między innymi samo wystąpienie naruszenia, prawidłowość ustaleń kontroli, czy też zgodność sposobu obliczenia kary z umową i § 30 OWU.

Na podstawie art. 484 § 2 k.c. dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej, jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane albo kara jest rażąco wygórowana.  Możliwość zastosowania tego przepisu do konkretnej kary naliczonej przez NFZ wymaga uwzględnienia treści umowy, charakteru naruszenia oraz szczególnego reżimu finansowania świadczeń. Nie należy zatem zakładać automatycznie, że każda kara NFZ podlega redukcji. Zarzut miarkowania może jednak stanowić dodatkową, niezależną linię obrony.

Jak podmiot leczniczy powinien zareagować na potrącenie dokonane przez NFZ?

W pierwszej kolejności należy ustalić właściwą cezurę czasową (moment otwarcia postępowania) oraz przepisy mające zastosowanie do konkretnego postępowania. Następnie trzeba odtworzyć moment powstania każdej z wierzytelności potrącanych.

Jeżeli potrącenie narusza art. 253 Prawa restrukturyzacyjnego restrukturyzowany dłużnik powinien zakwestionować jego skuteczność i zażądać zapłaty całej bieżącej należności. W zależności od rodzaju postępowania i zakresu zarządu działania powinny być prowadzone z udziałem nadzorcy sądowego albo zarządcy. W razie braku dobrowolnej zapłaty konieczne może okazać się dochodzenie należności przed właściwym sądem. Niezależnie od tego należy dopilnować prawidłowego ujęcia wierzytelności NFZ w spisie wierzytelności.

Potrącenie przez NFZ po otwarciu restrukturyzacji – podsumowanie

Samo istnienie wzajemnych należności nie oznacza, że po otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego mogą one zostać potrącane bez ograniczeń. W przypadku kar umownych naliczanych przez NFZ kluczowe znaczenie ma nie data zakończenia kontroli, wystawienia noty lub wezwania do zapłaty, lecz moment wystąpienia zdarzeń tworzących wierzytelność. Jeżeli zarówno podstawa umowna kary, jak i zarzucane naruszenia pochodzą z okresu sprzed otwarcia postępowania, wierzytelność NFZ powinna być co do zasady traktowana jako wierzytelność objęta układem. NFZ nie może tym samym potrącić takiej wierzytelności z bieżącej (po otwarciu postępowania) należności podmiotu leczniczego powstałej po otwarciu postępowania sanacyjnego, układowego albo przyspieszonego postępowania układowego. W takim przypadku kara powinna podlegać regułom określonym w prawie restrukturyzacyjnym, natomiast należność za świadczenia wykonane po otwarciu postępowania powinna zostać zapłacona w pełnej wysokości.

Potrzebujesz pomocy doradcy restrukturyzacyjnego?

Jeśli szukasz pomocy prawnej i rozważasz postępowanie restrukturyzacyjne, skontaktuj się z naszą kancelarią. Restrukturyzacja to realna droga do zachowania majątku firmy i wyjścia z finansowych tarapatów. Nasza kancelaria oferuje kompleksowe wsparcie w procesach restrukturyzacyjnych.